De nieuwe tijd is geen officiele benaming in de kunstgeschiedenis. Wel wordt de periode vanaf het einde van de Middeleeuwen tot aan de moderne tijd zo genoemd.
Het is echter een zeer treffende benaming voor een periode waarin duidelijk sprake was van een vernieuwing op de meest uiteenlopende gebieden.
In de nieuwe tijd ontstond een andere mentaliteit in de Europese samenleving. De mentaliteit in de
Middeleeuwen werd beheerst door het christelijke geloof. De mensen waren zich niet of nauwelijks bewust van hun vermogen invloed uit te oefenen op hun eigen leven.
De Renaissance (1450-1600) wordt beschouwd als een definitief begin van de nieuwe tijd.
De mensen in die
tijd hadden zich ontwikkeld tot zelfbewuste individuen die zich het middelpunt voelden van de hen omringende wereld. De eerste tekenen van een veranderende
maatschappij werden echter al rond 1200 merkbaar. Ten gevolge van de opkomende handel trad een verschuiving op binnen de maatschappelijke verhoudingen die het
bewustwordingsproces van de gewone burger erg gestimuleerd heeft. Tijdens de Renaissance hebben de gevolgen van de opkomende handel, de verstedelijjking, het afnemen van de
feodale macht en de bewustwording van de burgers en de stadstaten geleid tot een totale verandering van de samenleving en de mentaliteit.
In de Middeleeuwen was Italie nog geen politieke eenheid. In dit gebied waren verschillende steden die een onafhankelijk bestuur voerden, een eigen economie en soms
zelfs een eigen taal hadden. In deze stadstaten hadden de machtige adelijke families het voor het zeggen en probeerden voortdurend hun gebied te vergroten
of te verdedigen. Alleen in Florence waren het de gildes die de politieke macht in handen hadden en een bestuur voerden, onafhankelijk van de kerk
en de adel.
Rond 1400 werd Florence ernstig bedriegd in haar zelfstandigheid. De machtige hertog van Milaan, die erop uit was geheel Italie aan zijn gezag te onderwerpen, had vrijwel
alle stadstaten in midden-Italie veroverd. Florence was de enige stad die nog tegenstand bood. Hoewel de hertog van Milaan werd geprezen als
een nieuwe Caesar die vrede en orde in het land bracht, wist Florence zich verzekerd van de steun van het grote publiek door zichzelf te presenteren
als voorvechster van de vrijheid.
Volgens tijdgenoten was Florence door haar culturele prestaties, door de geest van het volk en hun afstamming van het oude Etruskische volk, als enige in staat de
hertog het hoofd te bieden. Men beschouwde de rol van Florence op politiek en cultureel gebied vergelijkbaar met die van Athene ten tijde van Perikles.
Het imago van Florence als nieuw Athene moet diepe indruk gemaakt hebben, want vanaf 1400 begonnen de Florentijnen een ijverige campagne om kunstwerken
te voltooien en nieuw in opdracht te geven. Het zelfbewuste gedrag van de Florentijnen en hun drang om de andere stadstaten ook in cultureel
opzicht te verbazen maakte deze stad tot centrum van de vroege renaissance kunst.
De term Renaissance is de Franse vertaling van rinascita, een woord dat Giorgio Vasari in 1550 gebruikte om de wedergeboorte van de kunst in Italie te verheerlijken.
Dit was de beeldende kunst, die na de periode van de donkere Middeleeuwen weer tot bloei kwam.
De Renaissance is een periode in de geschiedenis waarin duidelijk een streep werd gezet onder het middeleeuws verleden.
De mens in de Renaissance was zich zeer bewust van zijn kwaliteiten en macht. Dit uitte zich niet alleen in het
streven de wereld om zich heen te beheersen door haar te begrijpen, maar vooral in een levenshouding waarin de mens zich presenteerde als verstandelijk
wezen die in staat is alles om hem heen te beredeneren. Deze zelfbewuste houding bracht het streven naar persoonlijke roem met zich mee: de mens
wilde gewaardeerd worden voor wat hij waard was. Natuurlijk moest hij dan wel laten zien wat zijn kwaliteiten waren en zo gingen velen zich
verdiepen in allerlei verschillende wetenschappen. Het hoogste ideaal was iemand te zijn die van alle markten thuis was: dus iemand die verstand
had van filosofie, techniek, kunst en literatuur en andere wetenschappen en zich bovendien nog elegant en welbespraakt in de menigte bewoog. Een
persoon die zo veelzijdig begaafd en geschoold was noemde men in de Renaissance een Uomo Universale.
Deze levenshouding komt in grote lijnen overeen met de mentalitiet uit de Klassieke
Oudheid. Deze periode vormde dan ook op allerlei terreinen een inspiratiebron. Belangrijk is wel te weten dat de mensen tijdens de Renaissance
niet klakkeloos de cultuur van de oude Grieken overnamen, maar haar als uitgangspunt namen voor het
verwezenlijken van een nieuwe samenleving.
De afkeer van de Middeleeuwen en de belangstelling voor de klassieke oudheid doet misschien vermoeden, dat het christelijke geloof geen rol meer speelde in de renaissance
maatschappij. Het tegendeel was echter het geval. De mensen in de Renaissance waren zeer gelovig en het christendom had eigenlijk niets te liijden van
de opleving van de belangstelling voor de klassieke tijd. Het christelijk geloof had een zeer sterke positie in de samenleving, maar werd op een
andere manier beleefd dan tijdens de Middeleeuwen.
In het kort samengevat was de renaissance visie op het christendom als volgt: De mens leeft in een wereld die door God gemaakt was.
Zelf maakt hij ook onderdeel uit van de schepping. Omdat God almachtig is, zou hij nooit iets maken dat niet volmaakt is.
De mens heeft als taak de schoonheid en de harmonie van de schepping in stand te houden. Die schoonheid hadden de mensen in de klassieke periode
bereikt, zij het in een niet christelijke samenleving. De mensen in de Middeleeuwen hadden hun plicht verzaakt, want de kerken die zij gebouwd
hadden, zagen eruit alsof ze door barbaren waren neergezet.
De cultuur van de klassieke oudheid werd dus als voorbeeld genomen, maar met een christelijk sausje overgoten.
In een volmaakte wereld was alles geordend en in evenwicht. Dit aspect zien we terug in de beeldende 
kunst en de architectuur. De schilderijen uit de Renaissance hebben een zeer evenwichtige compositie en het geheel is zeer overzichtelijk. In de architectuur overheerst de symmetrie en de toepassing van de juiste verhoudingen.
Het menselijk lichaam werd beschouwd als het meest volmaakte onderdeel van de schepping. Leonardo da Vinci is een van de vele kunstenaars die zich verdiepte in de
proportieleer en de anatomie van de mens. De belangstelling voor de anatomie heeft overigens weer grote gevolgen voor de medische wetenschap gehad.
Door de nadruk te leggen op de schoonheid van de schepping nam de waardering voor esthetische vormen weer toe. Tijdens de Middeleeuwen werd voornamelijk aandacht besteed
aan de symbolische waarde van een kunstwerk. De renaissance kunstenaars streefden naar uiterlijke schoonheid. De christelijke symboliek ging niet
verloren, maar werd eenvoudiger in beeld gebracht. In plaats van moeilijk te begrijpen thema's, zoals de Openbaring, werden voorstellingen uit het
leven van Christus en de heiligen afgebeeld.
